Locaties

Watererfgoed - Cultuurhistorische objecten


Bescherming van watererfgoed

Inleiding

Het waterschap heeft tientallen uit de 19e en 20e eeuw stammende eigendommen zoals sluizen, gemalen en molens. Deze objecten zijn, naast hun functie voor het waterbeheer, ook waardevol vanuit cultuurhistorisch oogpunt. Hunze en Aa’s wil zich bij de uitvoering van het waterbeheer actief inzetten voor het behoud van dit watererfgoed. De nadruk ligt daarbijop objecten die een duidelijke functie voor het waterbeheer hebben.

Inventarisatie en waardering

De monumentenadviesorganisaties in Drenthe en Groningen, Libau en Drents Plateau, hebben alle cultuurhistorische waterschapsobjecten in kaart gebracht. In totaal gaat het om zo’n 60 objecten, waarvan er 17 rijksmonument zijn. Elk object is gewaardeerd en ingedeeld in een categorie hoog, middel of laag.

Bij de waardering is onder meer gekeken naar de civieltechnische, cultuurhistorische en beeldbepalende waarden.

Bescherming

De instandhoudingszorg door het waterschap is gekoppeld aan de categorie-indeling. Als bijvoorbeeld een sluis in de categorie hoog valt, dan betekent dit dat de bestaande beeldkenmerken worden behouden. Als een sluis in de categorie middel valt dan kunnen bestaande beeldkenmerken worden gewijzigd, zonder dat de essentie daarvan wordt aangetast. Objecten in de categorie laag kunnen zonder meer worden aangepast en vernieuwd, bijvoorbeeld door een sluis ook qua uiterlijk te moderniseren. Van historische objecten zonder waterschapsfunctie wordt maximaal één exemplaar in tact gehouden, tenzij het om monumenten gaat. Dat soort objecten wordt altijd beschermd. De zorg van het waterschap gaat overigens niet zover dat objecten - waarvan (historische) onderdelen ontbreken - in hun oorspronkelijke staat worden hersteld.

Uiteraard heeft het waterschap oog voor bijzondere objecten die momenteel niet tot het watererfgoed behoren. Dit geldt bijvoorbeeld voor objecten die nog relatief jong zijn maar wel een hoge (potentiële) cultuurhistorische waarde hebben. Het waterschap streeft ernaar ook die waarden zoveel mogelijk in tact te laten.


Begrippenlijst

Benedendeur

Sluisdeur aan laagwaterzijde

Bolder(houder)

Paal of klamp om scheepstros aan vast te maken

Borstwering

Muurtje of hekwerk langs brug

Bovendeur

Sluisdeur aan hoogwaterzijde

Doorlaat

Plaats waar water doorgelaten kan worden (bijv. een oude sluis zonder sluisdeuren)

Draaibrug

Brug die in horizontale richting gedraaid kan worden

Draaikom

Verbreding in kanaal waar schepen kunnen keren

Gesinterd (baksteen)

Steen die extra hard is gebakken

Getoogd

Boogvormig

Hameipoort

Opstaande stijlen en de horizontale dwarsbalk bij een ophaalbrug die zo een soort poort vormen

Heugelstang

Getande staaf waarmee door middel van een tandrad bijv. een schuif bewogen kan worden

Jaaglijn

Lijn waarmee vroeger schepen werden voortgetrokken (d.m.v. mensen of paarden)

Keersluis

Sluis met één stel deuren als scheiding tussen twee verschillende waterpeilen

Kolk

De ruimte in een sluis tussen de deuren, waar bijv. een schip ligt tijdens het schutten

Krooshek

In het water geplaatst hek dat voorkomt dat drijvend materiaal de werking van installaties verstoord

Kubbestijl

Verticaal in de bodem vastgezette balk ter ondersteuning van een sluis- of kademuur

Latei

Draagbalk in muur bij bijv. deur en venster

Makelaar

Versiering op de top van een molenkap

Nivelleerschuif

Schuif in bijv. sluisdeur waarmee water in en uit de sluis gelaten kan worden; wordt ook wel rinket genoemd

Omloop (bij sluishoofd)

Koker of buis waarmee water, om de sluisdeuren heen, in de sluis gelaten kan worden

Ontlastingsboog

Boog gemetseld in een muur boven raam of deur die dient om het boven liggende metselwerk te dragen

Overkluizing

Vaste overbrugging van een waterpartij, bijv. onder een weg door

Overlaat

Minder hoog gedeelte in sluis of stuw waarover water van boven naar beneden kan stromen en waarmee de waterstand kan worden gereguleerd

Pomphuis

Gebouw waarin zich een pompinstallatie bevindt

Rinket

Schuif of valdeur in een sluisdeur om de waterstand in de sluiskolk te regelen

Rinketinstallatie

Afsluitbaar buizenstelsel naast een sluis waarmee water zonder de sluis te gebruiken kan worden getransporteerd; wordt ook wel omloopriool genoemd

Rolbrug

Op rollen (horizontaal) beweegbare brug

Rollaag

Een op hun kop of kant gemetselde laag stenen, die zo een boog (rol) vormen of een horizontale laag van stenen op de lange zijkant gelegd

Rolpaal

Draaipaal bij bochten van kanalen etc. waarmee de treklijn of jaaglijn van schepen werd geleid

Rondboog

Halfcirkelvormige boog van gemetselde stenen

Schampstenen

Bescherming van een kade- of sluismuur tegen aanvaringen; soms ook een functie als geleiding van schepen naar bijv. de sluisin- en uitgang

Schotbalk(sponning)

Balk die los in een (enkele of dubbele) uitsparing in de sluishoofden kan worden aangebracht om een sluis af te sluiten

Schutsluis

Sluis waarmee schepen kunnen worden geschut om zo verschillende waterpeilen in bijv. een kanaal te kunnen overbruggen

Sluishoofd

Brede en verzwaarde gedeelte van de sluismuren waaraan de sluisdeuren zijn bevestigd

Sluitsteen

Middelste steen van een gewelf of steen die een rollaag zijdelings afsluit

Spuisluis

Sluis waarmee overtollig water bij laag water kan worden geloosd, bijv. in zee (zonder hulp van een gemaal)

Stootband (balk)

Balk of rand aan bovenzijde van kade of sluismuur om beschadiging door schepen te voorkomen

Stuw

Installatie waarmee in een sloot, kanaal etc. een scheiding tussen een hoog en laag watergedeelte kan worden gemaakt en waarmee de waterstand kan worden gereguleerd

Talud

Schuine deel van de oever

Trasraam

Waterdicht metselwerk in muren tegen het optrekken van grondvocht

Troggewelf

Horizontaal gebogen gemetseld muurgedeelte tussen 2 staande balken (stijlen)

Verval

Verschil in hoogte van de waterstand tussen twee plaatsen, bijv. de hoogwaterzijde en de laagwaterzijde van een sluis

Vijzel

Schroefvormige spil in een koker waarmee water omhoog gebracht kan worden

Wulfmuur

Horizontaal gebogen muur van metselwerk

Zadeldak

Dak gevormd door twee gelijkhellende dakvlakken die in de nok samenkomen

Zijl

Groninger benaming voor (uitwaterings)sluis